Türk modernleşme tarihinin ana temasını okumak istediğimizde karşımıza şöyle bir faaliyet tablosu çıkar : dünyayı anlamak, yeni gelişmeleri an be an takip etmek ve bunu halka en uygun şekilde anlatıp yönetim sistemini bu yolla etkilemek.
Türkistan gazetesi
20. yüzyılın ilk çeyreğine kadar Rusya etkisindeki coğrafyalarda yaşayan Türk ve Müslüman halkların da aynen Türk modernleşmesinde olduğu gibi, dünyada olup biteni takip ederek şuurlu bir halk tabakası oluşturma çabası malumumuzdur.
Esaretin aslında herhangi bir devletin boyunduruğunda değil, cehaletin boyunduruğunda yaşamak olduğunu anlatan İsmail Gaspıralı gibi fikir önderleri sayesinde Doğu toplumları da bilginin önemini kavramış ve muazzam bir basın – yayın hamlesi başlatmıştır.
